Naar aanleiding van de kennisnetwerkbijeenkomst In actie: spelregels kunst en mentale gezondheid van de VMBO Denktank en Mocca
Kunst als kracht: hoe kunnen we mentale gezondheid bespreekbaar maken en als scholen en makers mentale gezondheid verbinden aan cultuureducatie? Tijdens de bijeenkomst van de VMBO Denktank op 25 september 2025, in samenwerking met Mocca, dachten makers, docenten en verbinders daar samen over na.
Binnen opdrachten formuleerden de deelnemers uitgangspunten die helpen om mentale gezondheid op een zorgvuldige, kunstzinnige en veilige manier te benaderen in projecten die aansluiten bij de leefwereld van vmbo-leerlingen. In de Oosterparkkerk ontstond zo de eerste aanzet tot een gezamenlijke Code Mental Awareness.
Vijf kernkwesties
Deelnemers identificeerden vijf kernkwesties die onlosmakelijk verbonden zijn met hoe hedendaagse jongeren zich voelen:
- Discriminatie en gebrek aan diversiteit – structurele ongelijkheid die jongeren dagelijks ervaren.
- Armoede en economische druk – stress in gezinnen die het dagelijks leven beïnvloedt.
- Sociale media – impact op zelfbeeld, vergelijking en sociale druk.
- Prestatie- en examendruk – druk vanuit school en het onderwijssysteem.
- Wachtlijsten in de GGZ – ontoegankelijkheid van hulp en zorg.
Vijf existentiële vragen van jongeren
En een lijst met vragen die jongeren bezighouden in hun dagelijks leven:
- Wie ben ik? (fundamentele identiteit)
- Hoe beïnvloedt mijn verleden wie ik ben en kan worden? (familie, thuissituatie, geschiedenis)
- Wat wil ik? (toekomst, dromen, doelen)
- Wanneer hoor ik erbij? (inclusie en sociaal verband)
- Hoe zien anderen mij? (identiteit in de spiegel van de ander)
Wat betekent het voor projecten om mentale gezondheid aan kunst te koppelen?
- Kunst staat centraal. Veiligheid is de basis – en dat gaat verder dan regels: het is een thuisgevoel.
- Jongeren voelen zich gezien, gehoord en erkend. Projecten leven in de wereld van jongeren. Ze sluiten aan bij hun dagelijkse werkelijkheid, actualiteit en waarden. Ze stimuleren aanwezigheid, actieve betrokkenheid en verbinden met wat hen werkelijk raakt.
- Samen kunst maken creëert laagdrempelige verbinding. Reflectie volgt pas na doen, voelen en ervaren. Binnen projecten is er ruimte voor gesprekken, gevoelens, anonieme reacties, het maken van gezamenlijke manifesten of gedragscodes en voortdurende afstemming met school en netwerk.
En voor begeleiders?
- Het is belangrijk dat begeleiders leren signalen te herkennen zonder te pathologiseren: terugtrekken, perfectionisme, pleasen, isolatie, overdreven streven, donkere gedachten.
- Begeleiders zijn ook rolmodellen en durven zelf kwetsbaarheid te tonen.
Spanningsveld kunst versus therapie
Er kwamen ook een paar spanningsvelden naar boven:
- Om kunstenaar te blijven en geen therapeut te worden hebben kunstenaars kaders, voorbereiding en een vangnet van professionals nodig. School en culturele instellingen maken duidelijke afspraken over doorverwijzing. Praktisch betekent dit: een vangnet voor voor- en nazorg, samenwerking met GGD of psychiater en langere trajecten bij gevoelige thema’s.
- Hoe houd je het artistieke proces gaande en zorg je tegelijk dat gesprekken blijven plaatsvinden? Procesgericht werken leent zich hier goed voor, omdat het binnen duidelijke kaders ruimte biedt voor experiment, falen en emoties durven onderzoeken. Differentiatie is essentieel: elk talent krijgt ruimte. Respecteer kennis, ervaring en diversiteit.
Eerste aanzet van de Code Mental Awareness
Aan het einde van de middag stond een eerste versie van de code op papier:
- Eigenaarschap – jongeren bepalen hun proces. Zij bepalen wat, wanneer en hoe ze delen. Begeleiders volgen en faciliteren.
- Gelijkwaardigheid – elke stem en bijdrage telt. Iedereen is welkom zonder oordeel. Openheid binnen veiligheid.
- Veiligheid – collectieve verantwoordelijkheid, heldere kaders met ruimte voor kwetsbaarheid.
- Kunst als vertrekpunt – geen therapie, maar ruimte voor gevoelige thema’s via kunst.
- Collectieve verantwoordelijkheid – culturele instelling, school en de jongeren dragen samen verantwoordelijkheid voor een goede sfeer, op school en daarbuiten.
Slotwoord en vooruitblik
De Code Mental Awareness is geen eindpunt, maar het begin van een doorlopend verhaal: hoe brengen we mentale gezondheid, kunst en onderwijs op een betekenisvolle manier samen? Waarbij we werken vanuit talent en niet vanuit problemen. Het grote aantal deelnemers deze middag liet zien dat het onderwerp leeft. Het was fijn om zoveel nieuwe gezichten bij de Denktank kennismiddag te zien. Antwoorden liggen niet kant-en-klaar, maar ontstaan door samen te blijven zoeken en van elkaar te blijven leren. Voor jongeren betekent dit: gehoord worden, ruimte voor talent en een veilige plek voor gevoelens. Voor begeleiders: duidelijkheid, handvatten en vertrouwen. Voor scholen: een cultuur waarin mentale gezondheid bespreekbaar is en kunst een volwaardige plek inneemt.
Concrete stappen zijn er ook. Synchroon aan dit proces is de Denktank een project aan het ontwikkelen. Hierover meer in een volgende bijeenkomst.
Mogelijke volgende stappen
- Normstelling verdiepen – principes verder afstemmen op de taal en leefwereld van vmbo-leerlingen; een versie van de code mét en vóór jongeren.
- Toolkit ontwikkelen – praktische handvatten voor gedragscodes, check-in en check-outvragen, signaleringslijsten en doorverwijskaarten.
- Dilemmakaarten maken – concrete praktijkvoorbeelden: wat doe je als…? hoe ga je om met…?
- Netwerk verbonden houden – periodieke bijeenkomsten, ervaringen delen en de code aanscherpen.
- Onderzoek en samenwerking – financiering, langere trajecten en structurele verbinding met GGZ en scholen verkennen.
DE VMBO DENKTANK
Kunst, onderwijs en beleid
De VMBO Denktank is een plek waar kunst, onderwijs en beleid samenkomen. Geen vergaderstructuur, maar een werkend netwerk. Geen pasklare oplossingen, wel oprechte vragen en concrete projecten. Ontstaan vanuit een urgente behoefte: leerlingen uit het vmbo méér laten profiteren van wat kunst kan betekenen. Voor hun blik op de wereld – en die van de wereld op hen.
MOCCA
Het expertisecentrum cultuuronderwijs van Amsterdam
Mocca adviseert scholen en culturele instellingen bij de opzet van cultuuronderwijs. Mocca brengt scholing en kennisdeling met de MoccaAcademie en zorgt voor de inhoudelijke en praktische invulling van het Basispakket Kunst en Cultuureducatie van de gemeente Amsterdam. De Cultuurbus van Mocca vervoert jaarlijks 50.000 leerlingen en hun begeleiders naar podia en musea. Door de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit van het Fonds voor Cultuurparticipatie is er via Mocca een financiële impuls beschikbaar voor scholen die cultuureducatieprogramma’s willen opzetten.