Leerlingen die acteurs uitschelden of bespugen tijdens een voorstelling. Leerlingen die een acteur niet los zien van een personage en boos worden. Leerlingen die niet mee willen doen en opdrachten weigeren. Uit het veld horen wij regelmatig dat dit voorkomt. Hoe zorg je voor sociale veiligheid bij weerstand in cultuureducatie? Daar ging het over tijdens de gelijknamige Mocca meetup voor onderwijs en cultuur. Spreker Niek Putman nam de aanwezigen twee uur lang op interactieve wijze mee in dit onderwerp.
Het creëren van een sociaal veilige omgeving voor cultuuraanbieder, docent en leerling
Kijkend naar de voorbeelden die binnenkomen is het goed ons te realiseren dat sociale veiligheid niet alleen gaat over de veiligheid van de cultuuraanbieder of docent. Ook de leerling die onwenselijk gedrag vertoont heeft recht op veiligheid. Maar hoe zorgen we daarvoor? Op het moment dat een leerling een acteur uitscheldt, is de situatie al geëscaleerd en zijn we te laat. Op dat moment kunnen we eigenlijk alleen nog ingrijpen. Het is daarom belangrijk de focus te verleggen van het tegengaan van sociaal onveilige situaties naar het creëren van een sociaal veilige omgeving. Hoe nemen we de persoonlijke overtuigingen, afkeer en afkeuring van jongeren rondom bepaalde thema’s mee in onze programma’s en lessen?
Bepaal samen de regels
Een sociaal veilige omgeving creëren we door duidelijkheid. Die bereiken we met een goede voorbereiding waarin we heldere afspraken met elkaar maken. Wat zijn de regels en wie bepaalt die? Door samen met de leerlingen de regels en grenzen te bepalen, ligt het eigenaarschap daarvan ook bij de jongeren. Daarbij wordt gekeken naar waar de grenzen van de docent, de cultuuraanbieder en de leerling(en) liggen. Vind samen oplossingen waarbinnen deze grenzen gerespecteerd worden en waarmee de activiteit toch doorgang kan hebben. Kan de leerling bijvoorbeeld zijn handen voor zijn ogen doen of naar de grond kijken als hij iets niet wil zien?
Spreek ook af wat de consequenties zijn als leerlingen zich niet aan de gemaakte afspraken en grenzen houden. Cultuuraanbieder en scholen bespreken daarnaast van tevoren wie van de twee partijen er handelt bij het niet nakomen van afspraken.
Eigen voorbereiding en gedachtenproces
Voordat je een culturele activiteit rondom een bepaald thema aanbiedt aan een groep leerlingen, denk je na over het volgende: Waar sta ik zelf? Wat zijn mijn normen en waarden? Wat zijn de normen van de organisatie en hoe verhouden die zich tot de huidige tijd? Hoe zorg ik ervoor dat discussie en reflectie aansluiten bij het niveau en de leeftijd van de leerling? Hoe zorg ik ervoor dat ik de leerling bescherm en veilig houd in diens leerproces? Een leerling mag fouten maken zonder direct gecanceld te worden of in de schijnwerpers te komen staan.
Tips en aanbevelingen vanuit uitwisseling
Na de presentatie van Niek wisselden de deelnemers in groepjes uit over de vragen: Wat bieden we jongeren aan veiligheid? En wat bieden we educatoren, spelers en rondleiders aan sociale veiligheid? Hieruit volgden de volgende tips en aanbevelingen vanuit de groep:
Voor scholen en cultuuraanbieders
- Respecteer de identiteit van een leerling. Kijk of je een problematisch onderdeel kan vervangen: dat kan een vervangende opdracht of een vervangend middel zijn (bijvoorbeeld bij de rondleiding in de synagoge mochten leerlingen een pet of muts op als ze geen keppeltje wilden).
- Leerlingen mogen aangeven wanneer ze zich ergens onprettig bij voelen, iets hun grenzen overgaat of als ze ergens paniek van krijgen. Geef hier ruimte aan en biedt een oplossing (ogen, oren dichthouden, even naar de vloer kijken of even de ruimte uit bijvoorbeeld).
- Zorg voor één vast aanspreekpunt binnen de culturele instelling.
- Maak een goede briefing en doe een goede overdracht tussen de docent en kunstvakdocent/culturele instelling: Houd dezelfde grenzen en regels aan en spreek af wie ingrijpt wanneer dat nodig is.
- Bespreek van tevoren met de instelling of je erbij blijft als docent. Sommige groepen doen het beter zonder docent. Als je er wel bij blijft; wees actief betrokken als docent bij het bezoek aan de instelling of tijdens de les van de vakdocent. Als jij betrokken bent zijn de leerlingen dat ook. Blijf aanwezig en ga niet op je telefoon zitten, dat geeft het signaal dat school moet en kunst mag en dat leerlingen dus niet op hoeven te letten of dat het niet interessant is.
- Houd een goed voorgesprek. Geef vooraf aan dat het oké is om dingen niet te weten. Leerlingen hebben het recht ergens iets van te vinden, ook als dat voor anderen lastig is, maar dragen wel verantwoordelijkheid voor hoe ze iets verwoorden. Realiseer je dat het voor leerlingen moeilijk kan zijn om genuanceerd te spreken. Ze beschikken nog niet over hetzelfde vocabulaire als jij.
- Stel open vragen in plaats van gesloten vragen.
- Leg geen mening op, of dwing leerlingen niet iets anders te vinden.
- Laat een ontmoeting plaatsvinden met de acteurs van tevoren.
- Benoem het ongemak.
- Verplaats je in de tieners.
Voor cultuuraanbieders
- Als leerlingen jou bezoeken: zorg voor een warm welkom, laat zien dat je blij bent dat ze er zijn en laat ze zich geen nummer voelen. Organiseer bijvoorbeeld een persoonlijke ontvangst met wat te drinken.
- Leg een logboek aan zodat je reacties kunt delen met andere educatoren. Reflecteer samen op wat er gebeurt en hoe je ermee omgaat.
- Stuur een mail naar de klassen waarin je uitlegt wat er gaat gebeuren en wat de verwachtingen zijn.
- Communiceer ruim van tevoren aan de docent op school wat jouw randvoorwaarden zijn voor het kunnen geven van een goede en prettige les.
- Bereid acteurs, rondleiders en kunstvakdocenten zorgvuldig voor op voorstellingen, rondleidingen of lessen met heftige thema’s. Bespreek vooraf wat er mogelijk kan gebeuren en geef hen de ruimte om achteraf te reflecteren op wat er daadwerkelijk is gebeurd.
- Creëer ruimte voor voorbereidingen op maat: elke groep is anders. Weet van tevoren wie je voor je hebt en pas je aanpak flexibel aan.
- ChatGPT zei:
- Werk bij voorkeur met kleinere groepen. Zo hoef je minder vaak in te grijpen en krijgt iedere leerling een stem. Identificeer wie de groepssfeer bepaalt en richt je daarop. Spiegel ongewenst gedrag; zichtbaar maken door de docent zorgt er vaak voor dat het gedrag stopt, omdat het voor de leerling een ongewenst effect heeft.
Voor docenten
- Weet als docent wat je gaat zien. Bekijk de voorstelling of tentoonstelling vooraf zelf en bereid de leerlingen gericht voor zodat ze niet alleen maar in het moment kunnen reageren. Wees heel specifiek over onderdelen die weerstand kunnen oproepen bijvoorbeeld: er wordt door twee mannen gezoend.
- Bedenk wat je positie in de groep is als docent. Welke relatie heb je met de leerling? Werk met rolmodellen op het gebied van sociale klasse, religie of levenservaring. Zoek naar overeenkomsten of gedeelde pijn of ervaringen.
- Geef ook ruimte aan je eigen kwetsbaarheid in voor- en nagesprekken als docent. Deel persoonlijke ervaringen: ‘toen ik voor het eerst naar het theater ging’…
- Communiceer de codes van een theater- of museumbezoek met je leerlingen. Hoe werkt een bezoek aan een culturele instelling, welke stappen en gedragsnormen zijn er? Wat is de rol van iedereen in de instelling. Wat is jouw rol als leerling.
- Bepaal met de klas van tevoren wat de grenzen en omgangsvormen zijn en geef aan wat de consequenties zijn.
- Bij sommige instellingen is persoonlijk contact tussen instelling en docent moeilijk. Kies voor instellingen waar dit wel mogelijk is als het om ingewikkelde thema’s gaat die weerstand op kunnen roepen.